05 | i-TREE NEDERLAND

i-TREE

de bijdrage van bomen
in cijfers én euro's

foto: Henry Kuppen, Terra Nostra

Bomen leveren heel wat op. Ze dragen bij aan verkoeling, biodiversiteit, gezondheid, opslag van CO2, luchtzuivering, verhogen de WOZ-waarde en beperken wateroverlast en hittestress. Het softwareprogramma i-Tree doet een aanzet om aan die groene diensten van bomen een concrete waarde in euro’s te verbinden. Gemeentes kunnen het model inzetten om met hun bomenbestand en bomenbeleid gericht op die baten te sturen.

Maar weinig gemeenten en projectontwikkelaars lijken goed in de gaten te hebben wat de waarde van groen is voor klimaatadaptatie en de gezondheid van inwoners, stelt Robert Snep, onderzoeker Groene Steden aan Wageningen UR, in het magazine Eigen Huis. “Meer groen in de stad is een noodzaak. De klimaatverandering dwingt ons ertoe. We hadden afgelopen zomer te maken met felle hoosbuien, waarbij lokaal meer dan 70 ml per uur viel. In dichtbebouwde gebieden leiden zulke hoeveelheden meteen tot grote overstromingen. Ook extreme en langdurige hitte, zoals die van afgelopen zomer, blijft in steden met weinig groen veel langer hangen.”

Daarbij zorgt groen in de stad zorgt ook voor gezondere inwoners. Snep: “Onderzoeken van Wageningen Universiteit en van over de hele wereld tonen steeds weer aan dat meer groen in de stad tot aanzienlijke gezondheidsvoordelen én meer sociale cohesie leidt. Mensen gaan eerder naar buiten, krijgen meer beweging, ervaren minder stress, maar komen elkaar ook sneller tegen. Dit leidt tot minder obesitas, minder psychische problemen en dus lagere zorguitgaven.” Snep staat hierin bepaald niet alleen. Beleidsmakers, milieuorganisaties en wetenschappers zijn het meer en meer met elkaar eens over de noodzaak van groen in de stad.

Harde euro's

In de praktijk verdwijnt er, vooral in de grote steden, nog steeds groen om plaats te maken voor bebouwing, stelt hetzelfde artikel in Eigen Huis. Vaak is het argument geld: ruimte voor groen lijkt geld te kosten, maar het omgekeerde, dat groen geld oplevert, is waarschijnlijk méér waar. Maar hoeveel is groen in de stad waard? Als je kunt laten zien, in harde cijfers en euro’s, wat bomen daadwerkelijk bijdragen aan bijvoorbeeld CO2-opslag, heb je als gemeente een krachtig argument in handen om groen en bomen mee te nemen in ruimtelijke planvorming, of om bomen in te zetten om klimaatdoelen te halen. Daarbij kan een onderbouwing met cijfers en euro’s ook helpen om het draagvlak voor bomen te vergroten, zowel bij de Raad als bij inwoners.

Sinds begin dit jaar is het mogelijk om aan bepaalde groene baten van bomen een concrete waarde te verbinden. Half februari werd i-Tree Eco Nederland gelanceerd: een in de VS ontwikkeld softwaremodel dat kan berekenen wat bomen écht bijdragen aan groene diensten en dat daar – en dat is echt nieuw - voor het eerst ook een concrete waarde in euro’s aan verbindt. Platform i-Tree Nederland, een samenwerkingsverband van Stadswerk, VHG, Wageningen UR, Hogeschool Van Hall Larenstein, 14 gemeenten en 4 boomadviesbureaus, heeft ruim 2 jaar gewerkt aan het toepasbaar maken van het model in Nederland. In 14 gemeenten zijn pilotprojecten gedraaid waarin i-Tree Eco werd toegepast op een deel van het gemeentelijke bomenbestand. Hiermee werd het model verfijnd en geoptimaliseerd én h leverde inzichten op waar een gemeente in de praktijk het model voor zou kunnen inzetten.


Hoe werkt i-Tree?

De huidige versie van i-Tree Eco kan berekenen wat bomen bijdragen aan 3 specifieke thema’s: afvang van luchtverontreiniging, CO2-opslag en waterretentie.

i-Tree Eco berekent hoeveel luchtverontreinigende stoffen, zoals fijnstof en stikstofoxide, een boom jaarlijks afvangt en – op basis van het Handboek Milieuprijzen - hoeveel milieu- en gezondheidsschade daarmee wordt voorkomen.

i-Tree Eco berekent ook de hoeveelheid regenwater die door bomen wordt onderschept en vertraagd op de grond terechtkomt. Dit vermindert acute wateroverlast en de druk op het riool tijdens hoosbuien. De financiële waarde hiervan wordt berekend op basis van de rioolheffing van de gemeente.

Tot slot berekent i-Tree Eco aan de hand van de stamdiameter hoeveel CO2 bomen opslaan in hun hout: een opslagcapaciteit die door de groei van de bomen ook elk jaar toeneemt. De waarde hiervan wordt ook berekend op basis van het Handboek Milieuprijzen.

Dat maakt het mogelijk om een concrete waarde te koppelen aan de bijdrage die bomen leveren aan het verminderen van de CO2-uitstoot, en daarmee aan het behalen van de doelen binnen het klimaatbeleid van een gemeente.

Veel gemeentes hanteren een norm voor het aantal bomen per inwoner, zou het in het kader van de klimaatdoelen niet zinvoller zijn om die te vervangen door een ‘CO2-norm’?

Rekenmodel

i-Tree Eco berekent de baten van concrete bomen.

Hoe meer boomgegevens, hoe betrouwbaarder de resultaten, maar een uitgebreide inventarisatie van bomen is duur en tijdrovend. Daarom is in de pilots onderzocht welke gegevens het model minimaal nodig heeft om tot betrouwbare uitkomsten te komen: dat blijken boomsoort en stamdiameter te zijn.

Voor de berekening van de baten van luchtzuiverende werking en waterretentie is het totale bladoppervlak van de boom bepalend.

Voor het berekenen van de CO2-opslag is vooral de stamdiameter belangrijk. Als de stamdiameter niet bekend is kan hij ook berekend worden met een formule.

1,5 miljoen!

Utrecht is nummer 5 in de top 5 van minst groene steden in Nederland. Toch dragen alle gemeentelijke bomen in Utrecht jaarlijks ruim 1,5 miljoen euro bij aan luchtzuivering, CO2-vastlegging en waterretentie, berekende i-Tree Eco. Daarbij is in het Utrechtse bomenbestand een hoeveelheid CO2 vastgelegd ter waarde van bijna 5,5 miljoen euro. Indrukwekkende cijfers, die ook nog ieder jaar toenemen.

Koester oude bomen

In Den Bosch bijvoorbeeld werd goed zichtbaar dat dikke, oudere bomen heel belangrijk zijn: 6 bomen met een stamdiameter van 60 cm leveren net zoveel groene diensten als 143 dunne boompjes met een stamdiameter van 11 cm!


Naald versus loof

In Eindhoven viel op dat naaldbomen bijna 2 keer zo veel bijdragen aan schone lucht én aan waterretentie dan loofbomen. Verklaarbaar door hun grotere bladoppervlak én doordat ze het hele jaar groen zijn. Aan CO2-opslag dragen juist loofbomen meer bij.

Wat kan een gemeente daarmee?

Wat kun je ermee als gemeente? In de eerste plaats geeft i-Tree Eco inzicht in de baten een bomenbestand, of dat nu is op het niveau van een straat, wijk, park of de hele gemeente. Het kan de eigenschappen en opbouw van een bomenbestand in kaart brengen, wat bijvoorbeeld iets zegt over hoe weerbaar een bomenbestand is tegen ziekten en plagen, en hoe groene baten zich in de toekomst zullen ontwikkelen. Meer concreet is het met i-Tree Eco mogelijk om bij een herinrichtingsproject of kap en vervanging van bomen gericht te sturen op bomenbaten. Bij een nieuw aan te leggen wijk, herinrichting van een bestaand gebied of civiele werkzaamheden kan i-Tree Eco een belangrijke rol spelen bij het opstellen en beoordelen van plannen en de daaropvolgende besluitvorming.

Niet alleen de impact van het verwijderen, vervangen of de aanplant van bomen op de hoeveelheid ecosysteemdiensten kan worden bepaald, maar ook kan er een voorspelling worden gedaan over de ontwikkeling van de baten van de ecosysteemdiensten in de toekomst. Het is mogelijk om verschillende scenario’s door te rekenen of bepaalde doelen te stellen, zoals baten die na 6 jaar weer op peil moeten zijn bij herinrichting, of een bepaalde CO2-norm per inwoner bij ontwikkeling van een nieuwbouwwijk, om een paar voorbeelden te noemen. Dit maakt een goede belangenafweging mogelijk, waardoor ontwikkeling en ontwerp van een gebied, of besluitvorming de toekomst van bomen, beter onderbouwd kan worden. En dat in dat ‘taal’ van gemeenten en projectontwikkelaars.

Rotterdam: rekenen aan bomen bij herinrichting

In een Rotterdamse woonwijk moeten 122 bomen gekapt worden in het kader van een herinrichting. Met i-Tree Eco is berekend of het aanplanten van 200 nieuwe, jonge bomen dit verlies kan compenseren.

Het model berekent wat de te kappen bomen de komende 30 jaar zouden hebben opgeleverd als ze er dan nog zouden staan en daarbij wordt ook de te verwachten groei meegerekend. Ook de nieuwe aanplant is zo doorgerekend.
De resultaten: na 6 jaar legt de nieuwe aanplant jaarlijks dezelfde hoeveelheid CO2 vast als de te kappen bomen gedaan zou hebben. Na ruim 15 jaar bevat de nieuwe aanplant dezelfde voorraad CO2 als de ‘oude’ bomen dan zou doen.

Rotterdam: rekenen aan bomen bij herinrichting

In een Rotterdamse woonwijk moeten 122 bomen gekapt worden in het kader van een herinrichting. Met i-Tree Eco is berekend of het aanplanten van 200 nieuwe, jonge bomen dit verlies kan compenseren.

Het model berekent wat de te kappen bomen de komende 30 jaar zouden hebben opgeleverd als ze er dan nog zouden staan en daarbij wordt ook de te verwachten groei meegerekend. Ook de nieuwe aanplant is zo doorgerekend.
De resultaten: na 6 jaar legt de nieuwe aanplant jaarlijks dezelfde hoeveelheid CO2 vast als de te kappen bomen gedaan zou hebben. Na ruim 15 jaar bevat de nieuwe aanplant dezelfde voorraad CO2 als de ‘oude’ bomen dan zou doen.

Ontwikkelkansen

Het model is nog niet klaar. Er zijn veel meer groene diensten waar bomen aan bijdragen, maar die niet zo goed te kwantificeren zijn: koeling bij hittestress, de weerbaarheid van een bomenbestand in het licht van klimaatverandering. Of gezondheid. Het is moeilijk om aan de hand van kenmerken als het aantal bomen, de boomsoorten of de kroonbedekking in een gebied te bepalen wat precies de bijdrage is aan welk aspect van gezondheid, en om daar een waarde aan te verbinden. Deels worden gezondheidseffecten al meegerekend in het thema luchtvervuiling. Op dit thema is wel veel winst te behalen. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen groen en gezondheid. Het is goed mogelijk dat er in de toekomst meer en betere manieren en modellen worden ontwikkeld om gezondheidseffecten te kwantificeren en er een waarde aan te verbinden.

Met i-Tree Eco is een mooie basis gelegd om de groene baten van bomen te kwantificeren, en daar gericht op te kunnen sturen. In de toekomst is er nog veel meer te winnen: denk bijvoorbeeld aan de bijdrage van bomen aan gezondheid en welbevinden (en de waarde daarvan in termen van meer productiviteit en minder zorgkosten), de bijdrage van bomen aan koeling van de omgeving (en de energiebesparing die dat oplevert) of de invloed van bomen op de waarde van vastgoed. En dat zijn maar een paar van de vele diensten die bomen leveren.



Meer lezen?

i-Tree Nederland werd op 14 februari 2019 officieel gelanceerd tijdens het symposium i-Tree in Utrecht. De resultaten van de pilotprojecten en het verdiepende onderzoek zijn beschreven in de brochure ‘De Baten van Bomen, resultaten van i-Tree Eco in Nederland.’


Download de de pdf >>


Een papieren versie is te bestellen bij de VHG >>

Opvallende uitkomsten

1,5 miljoen!

Utrecht is nummer 5 in de top 5 van minst groene steden in Nederland. Toch dragen alle gemeentelijke bomen in Utrecht jaarlijks ruim 1,5 miljoen euro bij aan luchtzuivering, CO2-vastlegging en waterretentie, berekende i-Tree Eco. Daarbij is in het Utrechtse bomenbestand een hoeveelheid CO2 vastgelegd ter waarde van bijna 5,5 miljoen euro. Indrukwekkende cijfers, die ook nog ieder jaar toenemen.

Koester oude bomen

In Den Bosch bijvoorbeeld werd goed zichtbaar dat dikke, oudere bomen heel belangrijk zijn: 6 bomen met een stamdiameter van 60 cm leveren net zoveel groene diensten als 143 dunne boompjes met een stamdiameter van 11 cm!


Naald versus loof

In Eindhoven viel op dat naaldbomen bijna 2 keer zo veel bijdragen aan schone lucht én aan waterretentie dan loofbomen. Verklaarbaar door hun grotere bladoppervlak én doordat ze het hele jaar groen zijn. Aan CO2-opslag dragen juist loofbomen meer bij.